2021- يىلى 2-ئاينىڭ 9-كۈنى مىللىتىمىزدىن چىققان شائىر، تىلشۇناس. ئەدىپ ۋە دۆلەت ئەربابى ئەلىشىر ناۋائىي (1441-1501) تەۋەللۇتىنىڭ 580 -يىللىق خاتىرە كۈنى مۇناسىۋىتى بىلەن، ۋەتەن سىرتىدىكى 100 دىن ئارتۇق تەبىئىي پەن ۋە ئىجتىمائىي پەن تەتقىقاتچىلىرىنىڭ تەشكىللىنىشى ۋە قوللىشى بىلەن «قۇتادغۇ بىلىگ ئىنستىتۇتى » مىز ئۆزىنىڭ تور مۇھاكىمە يىغىنى ئارقىلىق بۇ ئەھمىيەتلىك كۈننى خاتىرىلىدى.

ئەلىشىر نەۋائىي 15-ئەسىردىكى ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ ئەڭ مۇنەۋۋەر ۋەكىللىرىنىڭ بىرى، شۇنداقلا ئۇيغۇرلارنىڭ مەشھۇر شائىرى، مۇتەپەككۇرى ۋە ئىجتىمائىي پائالىيەتچىسى. ئۇ پۈتۈن ھاياتىدا تۈرلۈك ژانىردىكى شېئىر، خاتىرە ۋە ئەدەبىيات نەزەرىيەسى قاتارلىق 30 پارچىدىن ئارتۇق ئەسەر يازغان ۋە ئەۋلادلار ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك مەدەنىيەت مىراس قالدۇرغان بولۇپ، تۈرك دۇنياسىدا، شۇنداقلا پۈتۈن دۇنيادا كەڭ تەسىرگە ئىگە كىشىلەرنىڭ بىرىدۇر.

2011- يىلى 11- ئاينىڭ 1- كۈنى ئۈرۈمچىدە ئەلىشىر نەۋائىي تۇغۇلغانلىقىنىڭ 570 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن «ئەلىشىر نەۋائىي ئەسەرلىرى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى» ناھايىتى داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈلگەن ئىدى. ئەپسۇسكى، ۋەتىنىمىزدە ھەر يىلى خاتىرلىنىپ كېلىۋاتقان بۇ كۈن ھەممەيلەنگە تونۇش سەۋەپلەر تۈپەيلى ئاخىرقى تۆت يىلدىن بۇيان خاتىرلىنەلمىدى ۋە بۇنىڭدەك مىللىتىمىز ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم بولغان خاتىرە كۈنلەرنى تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى ئېلىپ بېرىش مۇمكىن بولمىدى. قۇتادغۇ بىلىگ ئېنستىتۇتىمىز ۋەتەن سىرتىدىكى تەتقىقاتچىلار بىلەن يۈز تۇرانە بىر خاتىرىلەش پائالىيىتى ئورۇنلاشتۇرۇشنى پىلانلىغان بولسىمۇ، دۇنيا مىقياسىدا يامرىغان ۋىرۇس سەۋەبىدىن بۇ خاتىرىلەش پائالىيىتىمىز تور دۇنياسىدا ئېلىپ بېرىلدى.

يىغىندا ئامېرىكا، گېرمانىيە، تۈركىيە، شىۋېتسىيە ۋە قازاقىستاندىكى ئۇنىۋېرسىتېت ۋە تەتقىقات مەركەزلىرىدە خىزمەت قىلىۋاتقان 8 نەپەر تەتقىقاتچىمىز ئەلىشىر ناۋائىي ياشاۋاتقان دەۋىر، ئەدەبىياتىمىزدىكى ئەلىشىر ناۋائىيىنى ئورنى، مەشھۇر كۈتۈپخانىلاردا ساقلىنىۋاتقان ئەلىشىر نەۋائىي قوليازما ئەسەرلىرى، نەۋائىي ياشىغان دەۋردىكى ئۇيغۇر تىلى، ھەر قايسى دۆلەتلەردە يېقىنقى يىللاردىن بېرى ئېلىپ بېرىلغان ئەلىشىر نەۋائىي ھەققىدىكى تەتقىقات نەتىجىلىرى، ئەلىشىر نەۋائىي ئەسەرلىرى ۋە ئۇيغۇر 12 مۇقامى دېگەن تېمىلاردا ئېلىپ بارغان تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئورتاقلاشتى. يىغىندا يەنە ئەلىشىر نەۋائىي غەزەللىرىنى ئاساس قىلغان مۇقاملاردىن ئارىيەلەر ئورۇنلاندى.

خاتىرىلەش پائالىيىتىمىزگە قۇتادغۇ بىلىگ ئېنستىتۇتىمىزنىڭ مۇدىرى دوكتور ئابلەت سەمەت ئەپەندى ۋە مۇئاۋىن مۇدىرى دوكتور مەغپىرەت كامال خانىم رىياسەتچىلىك قىلدى. خاتىرىلەش يىغىنىدا ئالدى بىلەن تۈركىيە ئەنقەرە ھاجى بايرام ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى پىروفېسسۇر دوكتور ۋارىس ئابدۇراھمان چاقان ئەپەندى «ئەلىشىر نەۋائىي ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخىدىكى ئورنى» ھەققىدىكى ئىلمىي دوكلاتىنى سۇنۇپ ئۆتتى. دوكلاتتا ، ئەلىشىر نەۋائىينىڭ ھاياتى، ھاياتى بويىچە ئېلىپ بارغان ئىجتىمائىي پائالىيەتلىرى، ئەسەرلىرىدىكى دۇنيا قارىشى، ئۇنىڭ ئۈچۈن دۇنيا مىقياسىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى قاتارلىق مەزمۇنلار قىسقىچە تونۇشتۇرۇلدى.

ئۇنىڭدىن كېيىن، ئامېرىكا خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى دوكتور گۈلنار ئەزىز خانىم «شىۋېتسىيە لۇند ئۇنىۋېرسىتېتى گۈننار ياررىڭ توپلىمىدىكى ئەلىشىر ناۋايى ئەسەرلىرى قوليازمىلىرى» ھەققىدىكى ئىلمىي تەتقىقات خۇلاسىسىنى سۇنۇپ ئۆتتى. دوكلاتتا ئالدى بىلەن گۈننار يارىڭ ئەپەندى، ئۇنىڭ توپلىغان 560 پارچىغا يېقىن قوليازمىلار، قوليازمىلارنىڭ تۈرلىرى، قوليازمىلارنىڭ قىممىتى، ھازىرقى ئەھۋالى ۋە بۇ قوليازمىلار ئىچىدىكى ئەلىشىر نەۋائىيغا ئائىت قوليازمىلار قىسقىچە تونۇشتۇرۇلدى.

گىرمانىيە بېرلىن دۆلەت كۈتۈپخانىسىدىن دوكتور ئايسىما مىرسۇلتان خانىم «گېرمانىيە بېرلىن دۆلەت كۈتۈپخانىسىدا ساقلىنىۋاتقان ئەلىشىر نەۋائىي ئەسەرلىرى قوليازمىلىرى» ھەققىدىكى دوكلاتىدا ، كۈتۈپخانىدا ساقلىنىۋاتقان قوليازمىلار، بۇلارنىڭ ئىچىدىكى چاغاتايچە قوليازمىلار، بۇ قوليازمىلارنىڭ تۈرلىرى ۋە ھازىرقى ئەھۋالى، ئەلىشىر نەۋائىي قوليازمىلىرى ۋە كۆچۈرۈلمىلىرى ھەققىدە قىسقىچە تونۇشتۇرۇش ئېلىپ باردى.
گىرمانىيەدىن قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىنىڭ مۇستەقىل تەتقىقاتچىسى دوكتور ئابلەت سەمەت ئەپەندىنىڭ «ئەلىشىر نەۋائىي دەۋرىدىكى ئۇيغۇر تىلى» ھەققىدىكى ئىلمىي تەتقىقات خۇلاسىسى سۇنۇلدى. ئەلىشىر نەۋائىي دەۋرىدىكى تىل ئۇقۇمى، ئەھۋالى، تىل قۇرۇلمىسى، تىلنىڭ قوللىنىلىش ساھەسى قاتارلىق جەھەتلەردىكى خۇلاسىسىنى سۇنۇپ ئۆتتى.

قازاقىستان تۇران ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى دوتسېنت دوكتور رۇسلان ئارزىيېۋ ئەپەندى «ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك دۆلەتلىرىدە ئەلىشىر نەۋائىي ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار» ھەققىدىكى دوكلاتىدا ، ئەلىشىر نەۋائىي ۋە ئەسەرلىرى ھەققىدە ئۆزبەكىستان ۋە قازاقىستاندا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەتقىقاتلار، خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى ۋە بۇ ئىلمىي تەتقىقاتلار ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان دۆلەت سىياسىتى، پىلانلىرى، ئەمەلىيلىشىش ئەھۋالى، ئوقۇتۇش خىزمەتلىرى ھەققىدە تونۇشتۇرۇش ۋە خۇلاسىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

تۈركىيە ئىستانبۇل بەيكەنت ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى دوكتور مەغپىرەت كامال خانىم «تۈركىيەدە ئېلىپ بېرىلغان ئەلىشىر نەۋائىي ئەسەرلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتلار» ھەققىدە بەرگەن دوكلاتىدا ، تۈرك دۇنياسى تەتقىقاتلىرىنىڭ مەركىزى بولغان تۈركىيەدە ئېلىپ بېرىلغان ۋە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەتقىقاتلارنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى. ئەلىشىر نەۋائىي دەۋرىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەۋرلەردە، ئۇنىڭ ۋە ئەسەرلىرىنىڭ ئوسمانلى ئىمپىراتورلىقىدىكى تۈرك ئەدەبىياتىغا بولغان تەسىرى، ئۇ دەۋردە تۈزۈلگەن چاغاتايچە- ئوسمانلىچە لۇغەتلەر، ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەۋرلەردە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار، نەشر قىلىنغان لۇغەتلەر ، بولۇپمۇ 20- ئەسىردىن ئېتىبارەن ئېلىپ بېرىلغان نەۋائىي ئەسەرلىرىگە ئائىت تەتقىقاتلار قاتارلىق جەھەتلەردىن قىسقىچە ئۇچۇرلار بېرىلدى.

تۈركىيە ئىزمىر ئەگە ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى پىروفېسسۇر دوكتور ئالىمجان ئىنايەت ئەپەندىنىڭ «ئەلىشىر نەۋائىي ۋە ئۇيغۇر 12 مۇقامى» ھەققىدىكى تەتقىقات خۇلاسىسىدە، چاغاتاي تۈركچىسىنىڭ، بولۇپمۇ ئەلىشىر نەۋائىي ئەسەرلىرىنىڭ ئوسمانلى ئىمپىراتورلىقىدىكى دىۋان شائىرلىرىغا ، تەزكىرەچىلىك ئەنئەنىسىگە بولغان چوڭقۇر تەسىرى ھەققىدە قىسقىچە توختالدى. ئۇيغۇر 12 مۇقامى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تۈرك مەدەنىيەت تارىخىغا، دۇنيا مەدەنىيەت تارىخىغا قوشقان ئەڭ چوڭ تۆھپىلىرىدىن بىرى. 12 مۇقام ئۇيغۇر خەلقىنىڭ روھى، ئۈمىد ۋە ئىشەنچىسى، دۇنيا قاراشلىرى، پەلسەپەسى قاتارلىقلارنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى سۆزلەپ ئۆتتى. ئۇيغۇر 12 مۇقامىنىڭ مۇقام تېكىستى ئىچىدە ئەلىشىر نەۋائىينىڭ ۋە باشقا كىلاسسىك شائىرلارنىڭ سالمىقىنى، تەسەۋۋۇپ پىكرى ۋە ئىلمى قاتارلىقلارنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتتى. ئەلىشىر نەۋائىي ، پەقەتلا ئۇيغۇرلارنىڭ ياكى ئۆزبەكلەرنىڭلا شائىرى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن تۈرك دۇنياسىنى بىرلەشتۈرىدىغان ئورتاق مەنىۋى رىشتە بولۇپ ھېساپلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

خاتىرىلەش پائالىيىتىنىڭ ئاخىرىدا ، شىۋېتسىيەدە «ئۇيغۇر مۇقام ئانسامبىلى» نىڭ قۇرغۇچىسى ۋە يېتەكچىسى مۇختار ئابدۇكېرىم جانباز ئەپەندى تەرىپىدىن ئۇيغۇر 12 مۇقامى ئىچىدىكى ئەلىشىر نەۋائىي غەزەللىرىنى ئاساس قىلغان مۇقاملاردىن ئارىيەلەر ئورۇنلاندى. بۇ مۇھاكىمە يىغىنى ئاكادېمىيە يوتىيۇب قانىلى ۋە فېيسبۇك سەھىپىسىدىن نەق مەيداندىن تارقىتىلدى.
يوتۇب ئۇلانمىسى: www.youtube.com/uyghuracademy،   فېيسبۇك ئۇلانمىسى: www.facebook.com/uyghuracademy

يىغىننىڭ سىنلىق ھۆججىتىنى بۇ ئۇلىنىشتىن كۆرگىلى بولىدۇ: https://www.youtube.com/watch?v=5kgIsxr1dbk

بۇ پائالىيەتكە مەسئۇل ئورگان: قۇتادغۇ بىلىگ ئىنستىتۇتى